Een antwoord op de vraag: Hoe grijp ik in als ik helpen wil?
Een Ongevraagde Getuige:
Iets wíllen doen, maar niet weten hoe
Zo lang ik me kon heugen had ik moeite met de grote groep mensen die zwijgt áls het er op aan komt. Ik begreep ze, dat zeker. Maar alleen op de korte termijn. Wanneer het te spannend is om iets te zeggen, of wanneer je wegkijkt door verlegenheid.
Op de lange termijn begreep ik er niets van. Ons directe gedrag creëert namelijk omgangspatronen: Een herhalende groef waar we onbedoeld in terecht komen. En dat leidt op den duur weer naar een sociale cultuur.
De laatste vijf jaar werden mijn vragen steeds omvangrijker. Ik zag, net als iedereen, de samenleving pessimistischer worden. Teams en organisaties die ik begeleide hadden steeds meer moeite om feitelijk gedrag los te wrikken van interpretaties. En om openheid te creëren, zonder dat iemand zich beledigd voelde. ‘Hoe beweeg je dit de positieve kant weer op?‘ werd een kernvraag.
Ik werkte de afgelopen twintig jaar vooral aan positieve krachten binnen de samenleving en organisaties. Het was een sterke overtuiging: Door de lichtpuntjes in hun kracht te zetten, zou de middengroep zich laagdrempeliger uitgenodigd voelen. Zo werkte ik in het onderwijs (1999-2017), de justitiële en therapeutische hulpverlening (2005-2011) en daarna als zelfstandige met losse opdrachten (2012-heden). Altijd begon ik bij dat wat werkte om vanuit die optimistische invloed door te bouwen.
Door de afgelopen jaren zelf in een slachtoffer èn omstanderspositie terecht te komen, begon ik te voelen welke energie er in zo’n ingewikkelde dynamiek aan mensen trekt. Mijn compassie en fascinatie groeide. Ik dook diep in de research en werkte integratief aan antwoorden.
Lezing
Een lezing waarin ik de nuance lief heb. Het overkomst ons allemaal wel eens, dat we slachtoffer, ongevraagd getuige of zelfs bijna dader worden van een moeilijk situatie. Een situatie met een kruispunt waarbij je van deelnemer in observator verandert.
In deze lezing gebruik ik veel wetenschappelijke kennis, die ons laat zien hoeveel verder de mens is in haar collectieve ontwikkeling dan we soms denken. We kijken naar contexten. En naar hoe je daar als ‘ongevraagde getuige’ in kunt bewegen. Welke praktische handvatten heb je? Hoe schat je je ruimte in, en hoe help je jezelf om het juiste te doen voor iedereen. Als er maar één iemand vaker opstaat na deze lezing, dan is het gelukt. Hoewel wereldvrede ook leuk zou zijn. Doen we dat daarna.
Sessie
Tijdens een sessie (dagdeel/dag) verkennen, verbreden en verdiepen we gedragspatronen in het organisatie-veld, binnen het team of de afdeling. Medewerkers hebben vaak al eerdere werkervaring opgedaan. Welke ervaringen neemt iemand mee dat voorzichtigheid of wegkijken veroorzaakt? Of misschien zelfs voor een copingstijl van verdediging zorgt.
We gebruiken voor deze verkenning veel wetenschappelijke kennis, die we aanvullen met praktische oefeningen. Met als overduidelijk doel om de gedragspatronen zichtbaar te maken, keuzes te verhelderen en mensen praktische tools in handen te geven.
De Bystanders Matrix
‘Hoe herken je als ongevraagde getuige in wat voor situatie je terecht gekomen bent?’ Tijdens mijn research zag ik de omstandersrol steeds vaker als deel van het slachtofferschap. Je hoopt natuurlijk dat een omstander kan ingrijpen en de dreiging kantelen, maar dat is in lang niet alle gevallen zo.
De positie van een Ongevraagde Getuige is fragiel. Uit alle handelingsperspectieven destilleerde ik de ‘Omstanders Matrix’. Deze matrix is geïnspireerd op de theorie van het ‘Arousal: Cost–Reward Model’ (Piliavin et al., 1969, 1981). In deze theorie, dat één van de eerste onderzoeken naar omstandersgedrag was in de metro van NY, duiden de onderzoekers wanneer mensen geneigd zijn om te helpen. Hieruit halen ze de kosten versus de winst. Pilivian et al schreven hier geen interventies bij. Ik voegde toepassingen toe en zette het in een matrix.
Morele Ecologie
Alles is met elkaar verbonden. Iedere handeling heeft een invloed op een andere. Dit systemische feit speelt zich soms buiten ons af, soms in ons. Het kan voelen alsof we er geen enkele grip op hebben.
Maar het tegengestelde is waar. Als alles invloed uitoefent op elkaar, dan kunnen wij ook iets toevoegen. Hoe helderder we daar zelf in zijn, des te duidelijker zal het eco-systeem zich bewegen.
In de Omstanders Matrix schets ik vier keuzes en mogelijke handelingen: High reward – Low Safety / High reward- High Safety / Low reward- low safety / Low reward – High Safety.
Het is onmogelijk om de zwaarte van de concrete situatie te schetsen. Kies daarom áltijd je eigen intensiteit. Veiligheid gaat boven ambitie. Houd in gedachten dat ‘één zichtbaar teken pluralistische onwetendheid sneller kan doorbreken dan tien gedachten.’ We oefenen met scripts, niet met heldendom.
