Drie keer in mijn leven heb ik me door een man fysiek bang gevoeld. Het is een gevoel waarbij je in luttele seconden een rilling voelt lopen door je ruggengraat. Je zenuwstelsel slaat alarm. En je zintuigen staan direct op scherp. Inmiddels weet ik dat ik hier ‘geluk’ mee heb. Drie maar. Waarvan twee zelfs in een werkcontext.
De eerste keer wist ik niet waar ik kijken moest toen we een nieuwe client in het trainingscentrum van de zorginstelling kregen. We lazen zelden hun dossier van tevoren, zodat we een open gesprek hadden. Wat we sowieso wisten was dat ze allemaal uit detentie kwamen en een LVB-diagnose hadden. Dat zei echter nog niets over de zwaarte of aard van het delict. Maar in dit geval voelde ik het meteen. Luguber en eng. Doordat ik twee enorm bijzondere, slimme mannelijke collega’s had, werd ik meteen geloofd. ‘Voelt het fout, Annette?‘. ‘Ja, het spijt me.’ Maar het hoefde me niet te spijten. Ik werd serieus genomen. De bijna-cliënt bleek aansluitende delicten op zijn naam te hebben staan. Mijn baas besloot kordaat dat we hem niet konden behandelen in onze setting.
Ook al was het legitiem en werd ik als vrouw heel serieus genomen, toch voelde ik me schuldig. Had ik niet sterker moeten zijn? Had ik niet te snel geassocieerd? Was het wel terecht? En vooral: We mogen als maatschappij niet alles op het man-vrouw verschil afschuiven. Dus kon ik dit niet heroverwegen?
Deze laatste mening heb ik lang gehad. Tot mijn begin veertigste. Tot een paar jaar geleden was ik overtuigd van de keren dat ik ‘gewoon’ harder moest werken om iets te bereiken, en dat beledigende opmerkingen van mannen aan ‘hun opvoeding’ lag (wat overigens ook waar is). Ik ben nogal pragmatisch ingesteld, en besloot daarom dat je moest roeien met de riemen die je hebt.
Mijn weeffout
De weeffout die mijn hersenen hierin maakte was, dat ik er onbewust van uitging dat iedereen hetzelfde waarnam als ik. Gedrag ís zichtbaar. Dus zien de anderen het ook, toch? En daar ging ik de mist in. Simpelweg door het geluk te hebben lange tijd met ‘goede mannen’ te mogen werken (daar bedoel ik mee: mannen die de vrouw als-mens zien, in plaats van als-vrouw).
Een jaar of acht geleden verschoof dat. Plotseling liepen er steeds vaker minder ‘goede mannen’ om me heen. Om niet lang daarna in een werkcontext terecht te komen waar een hoge functionaris bij de overheid me in een kantoortje één-op-één mentaal intimideerde. Ik was al vaker voor dit gedrag van hem gewaarschuwd en had (door zijn handelen in de organisatie) weinig respect, waardoor het me emotioneel niets deed. Maar dat betekent niet dat de gedragshandelingen anders zijn. Het helpt je alleen om sneller na te denken en strategisch te reageren. Na het gesprek voelde ik alsnog de rillingen en was er trots op dat ik aan de ‘boven-rechterkant’ (Roos van Leary) had kunnen blijven.
Hij probeerde me uit te spelen tegen een andere man die ik wèl heel hoog had. ‘Je zit hier alleen omdat [x] jouw telefoon nummer heeft doorgegeven’, begon hij. Ik knikte. Op dat moment liep ik al ruim drie maanden bij de organisatie rond. ‘Als iets lukt dat je doet, zullen ze naar hem kijken.’ Tussendoor liet hij mississipi-seconden vallen. Strak bleef ik hem aankijken en knikte vriendelijk.
Er zitten gaten in mijn herinnering, maar een cruciaal moment staat voor altijd in mijn brein gegrift. Ik ben een slechte leugenaar, dus op momenten waarbij ik moet liegen om te overleven, dan vergeet ik dat nooit meer. Hardop sprak ik uit dat de organisatie niet meer aan mijn contactpersoon zou denken, maar dat ze mij zouden zien. Iets in de trant van ‘Als ik klaar ben, denkt er niemand meer aan hem.‘ Dat lag verder van de waarheid dan de afstand in het hele universum. Het was het laatste dat ik wilde. Maar ik zag vlijmscherp wat er aan de andere kant van het bureau tegenover me zat. Ik vermoed nog steeds dat de man onder zijn bureau ook nog opname-apparatuur had geplaatst, zoals hij door de hele organisatie had laten ophangen. Maar dat heb ik daarna losgelaten.
Als je op een open steppe in de ogen van een hyena staart, dan zorg je ervoor dat dat beest denkt dat je niet te vreten bent. Onsmakelijk en onaantastbaar. Je laat geen kwetsbaarheid zien aan mensen die je met plezier onderuit schoppen. Die niet in staat zijn om zich te laten ontwapenen door het hart en menselijke verbinding te creëren.
Ik dacht dat elke man dit snapte. Ik geloofde dat elke man dit wist. Omdat het géén gender-issue is, maar een wetmatigheid hoe je omgaat met agressie en geweld. How far from the truth could I be.
Wij eisen Empathie op
Gisteren was ik met vrienden in gesprek over ‘Wij eisen de nacht op’. Een campagne direct na de moord op de 17-jarige Lisa. Er kwamen eerder campagnes langs. En er werd eerder bewustzijn gecreëerd. Maar niet eerder had ik zoveel gesprekken met toevallige voorbijgangers over dit verhaal. Niet eerder hoorde ik zoveel vrouwen op televisie vertellen wat elke vrouw weet: Hoe je over straat beweegt als het donker is.
De vanzelfsprekendheid van vrouwen-in-het-donker, die daarmee in de onderstroom van de samenleving als gemeengoed gold, is voorgoed doorbroken. Mits het ons lukt om dit vast te houden. En aan alle zonen dochters te vertellen hoe het wèl hoort te zijn.
En toen herinnerde ik me weer mijn les over het verschil tussen mannen die de vrouw-als-mens zien, en mannen die de vrouw-als-vrouw zien. Mannen waarbij je voelt dat je als vrouw altijd een hoer of productie-assistent zal zijn. Altijd een gebruiksvoorwerp. Waar categorieën gelden, en je onmiddellijk voelt in welk kader je geplaatst wordt. Mannen die zichzelf waarschijnlijk zo klein voelen, dat ze het nodig hebben om vrouwen buitenspel te zetten. (En toch móet ik toevoegen dat er ook zulke vrouwen zijn, waardoor ze elkaar in stand houden en het gezonde kapot maken).
‘Wat komt er na de nacht?” vroeg een vriend. ‘Dit gaat toch veel verder dan in het donker op straat.’ Hij had gelijk. We hadden net besproken dat het niet voor ‘alle’ mannen geldt. Waardoor ik me realiseerde dat we uit de gender-issues moesten blijven en weer naar het gedrag moesten kijken.
Empathie. Inlevingsvermogen. Zoals mijn mannelijke collega’s me gaven, toen ik me onprettig voelde bij de nieuwe cliënt. En ook wat mannelijke medewerkers van de organisatie lieten weten, toen ik vertelde hoe ik door de functionaris bejegend was. Inleving. Zonder oordeel. Met ruimte voor vragen. Zoveel vragen die noodzakelijk zijn om de veiligheid weer te voelen.
Na de nacht komt het daglicht. Waar alles gezien mag worden. Waar niemand hoeft zich af te vragen of hij/zij geloofd wordt, omdat alles bekend is. We stellen vragen voordat we aannames doen. We luisteren langer voordat we oordelen. Mannen die dit niet snappen worden ter discussie gesteld, maar niet de vrouwen die zich moeten weren. En het belangrijkste: We zijn gelijkwaardig.
En die derde keer dat ik bang was? Dat was door maandenlange agressie en vernieling van een gestoorde buurman in ons pand. Een maand of drie appten andere buren met elkaar als we thuis kwamen, zodat er iemand was om je het trappenhuis door te helpen. De laatste weken liep ik dagelijks met een deo-bus de trap op en af. Het goede nieuws? We waren allemaal bang. En kregen fantastische hulp van de liefste wijkagenten.