Het woord complexiteit heeft zich in korte tijd ontwikkeld tot het veiligste excuus om niet te hoeven ontwikkelen. Het is één van de populairste woorden om zo snel mogelijk urgentie bij medewerkers wakker te maken. En dan? Dan rent iedereen naar de post-it’s, whiteboards en stiften om als Willie Wortel de code te kraken.
Niets mis mee, zou je zeggen. De eerste stap naar gedragsverandering is bewustwording. Dus waarom zou het verkeerd zijn om mensen zo abrupt in beweging te zetten? Het is toch belangrijk dat iedereen mag meedenken en doen? Dat medewerkers zich ‘lid’ voelen van de organisatie. Dat ze hun creativiteit uitgedaagd zien?
Allemaal waar. Alleen dan? Bijna niemand weet wat er exact met ‘complexiteit’ bedoeld wordt. Maar dat het belangrijk, moeilijk en ingewikkeld is voelen we allemaal. Waardoor het woord volledig uitgehold wordt om vraagstukken mee aan te vliegen. Met als resultaat: Niets.
Iedereen gaat gedesillusioneerd terug naar de werkplek, óf heeft de illusie dat er een vólgende sessie komt, óf gelooft dat hij het ziet maar de rest niet. Onze poldercultuur helpt hierin niet mee: We zijn zo gewend dat we naar iedereen luisteren zonder te beslissen, dat we moeiteloos trajecten optuigen en accepteren dat het antwoord weg blijft.
De verwarring tussen ‘complex’ en ‘gecompliceerd‘
Complexiteit betekent etymologisch ‘samen-gevlochten’. Het is een Latijns woord, dat samengesteld is uit de woorden com- (samen) en plectere (vlechten/ineenvoegen). Samen vormen zij complecti dat ‘omvatten’/’verstrengelen’ betekent. Het verwijst naar iets dat is gemaakt van met elkaar verweven elementen, die niet eenvoudig te scheiden zijn.
Ik gebruik vaak het voorbeeld van soep als ik het moet duiden: Zodra je het zout in de soep hebt gegooid is het níet eenvoudig om het er weer uit te hengelen. Het zout is samengegaan (opgelost zelfs) in het hete water. Je kunt niet meer zien waar het zit. Dit is complexiteit. Hetzelfde geldt voor een menselijke situatie, waarin je nooit meer kunt on-weten wat je weet. Als iemand je een geheim vertelt, dan kun je je enkel in retrospect realiseren dat je het nooít had willen weten. Je kunt de informatie niet als een blokje uit je hoofd halen. Het is samen gevlochten met al het andere dat je weet. Dit is ook complexiteit.
Maar anno 2026 leidt het gebruik voor de meeste mensen vooral naar de betekenis van ingewikkeldheid, moeilijkheid en gedoe. Een synoniem dat ooit op school geleerd is. Het is namelijk ook best ingewikkeld, gedoe en een moeilijkheid als je iets wilt ontwarren maar het niet meer kan! En dat levert gefrustreerde gevoelens op (áls je niet met de nieuwe situatie leert omgaan).
De verwarring ontstaat vooral omdat dit taalkundig wel verwijst naar het woord gecompliceerd. Dit líjkt op complex maar heeft een andere oorsprong. Complicatie komt van Com-plicare. Dit betekent samen-vouwen. En wijst op een ingewikkelde structuur die absoluut wèl ontward kan worden!
Ik zet ze allebei even voor je op een rijtje:
- Het is complex = Het is verstrengeld en niet makkelijk te ontwarren
- Het is gecompliceerd = Het is samen gevouwen en wel te ontwarren
Voor taalgevoeligen ogen de vervoegingen verschillend. Ik vermoed dat hier ook een groot deel van de sociaal-culturele verwarring ontstaan is. De ‘complex-familie’ kent wel een werkwoord, maar dat wordt soms enkel in academische kringen gebruikt.
Complex (bijv. naamwoord) / Complexiteit = zelfstandig naamwoord / Complexificeren = werkwoord
Gecompliceerd (bijv. naamwoord) / Complicatie = zelfstandig naamwoord / Compliceren = werkwoord
Volgens de woordenboeken gaat het bij complexiteit vooral over veelomvattendheid. En bij gecompliceerd over ingewikkeldheid. Maar leg dat iemand van een gemiddelde organisatie maar eens uit. (Dat zou je mij ook niet moeten vragen als ik me er niet flink in verdiept had).
Mijn weerstand ligt natuurlijk niet bij het woord zelf, maar bij het effect dat een organisatie ermee wil bereiken. Als je mensen wilt stimuleren om creatief mee te denken binnen een ecosysteem, dan is het noodzakelijk om ze daarin niet af te schrikken of tot grootheidswaanzin te drijven. Betekenisgeving ligt in deze tijd extra gevoelig, en je wilt alle mogelijke misverstanden voor wilt zijn.
Neurowetenschappelijk beschouwd
In ons brein gebeurt iets fascinerends zodra we bepaalde woorden horen: Ons taalcentrum beschikt over duizenden deelstukjes (klankstukken). Zo kunnen we snel woorden maken en hun betekenis decoderen (behalve als je dyslectie hebt, dan is dat lastiger). Het aantal deelstukken bouwt zich gedurende je leven op. Het worden er steeds meer, zodat je ook steeds sneller tot betekenis komt. Het bijeffect is dat je met die snelheid en ervaringsjaren ook aannames opbouwt: de betekenis ontstaat immers niet alleen letterlijk, maar resoneert ook door in je zenuwstelsel. Zo kun je bij het woord zuurkool fysiek gaan gruwelen of watertanden, roept de Kilimanjaro avontuur of angst op, en denk je bij Kerst aan warmte of verplichtingen.
Zo komen we aan bij complexiteit. Een woord dat bij een groot deel van de mensheid een beeld oproept van verwarring, gedoe en moeilijkheden. Dat ons niet alleen aantrekt, maar afstoot. Waar adrenaline van gaat stromen. Zelfs als er tientallen pagina’s beleid vertellen dat het wel werkt: Ons limbische systeem (het emotionele brein) overstemt elk papieren plan. Complexiteit creëert zo veel-omvattende (pun intended) gevoelens en interpretaties, dat het niet meer helpend is om in te zetten als je daadwerkelijk antwoorden wilt vinden.
Een pleidooi voor ‘veelomvattend’
Als je klaagt, moet je ook met een oplossingsrichting komen. Welk woord past beter in de Nederlands taal en cultuur, als je mensen wilt uitnodigen bij organisatorische vraagstukken zonder dat je weet of het op te lossen is?
Als een organisatie ruimte, tijd en energie wil inrichten om vraagstukken aan te pakken die samengevlochten en verweven zijn. Als ze uitnodigend en realistisch willen zijn. En op zoek zijn naar echte antwoorden. Hoe noemen we dit soort vraagstukken dan? Gewoon, naar dat wat het is: Veelomvattend en richtingloos. Het allitereert ook nog eens prettiger.
“Dit vraagstuk is veelomvattend en richtingloos. En daarom hebben we elkaars hulp nodig. Zodat we meerdere routes verkennen. Of we ze kunnen ontwarren weten we nog niet. Daarom willen we graag dat je vanuit je specialisme meekijkt.” Het klinkt minder ingewikkeld en minder hip. Want het is precies wat het is.
Onze tijd vraagt om transparantie en helderheid. De afgelopen decennia zijn de sluiers langzaam afgevallen. Maatschappelijke spanningen werden zichtbaar, en konden niet meer ongezien blijven. We leven in een tijdsbeeld dat nauw verwant is met de betekenis van complexiteit: Verstrengeld en niet makkelijk te ontwarren.
Hierbij voelen we ons allemaal regelmatig verward, onmachtig, alleen of afwachtend.
Deze mondiale complexiteit heeft meer te maken met de kunst om er mee te leren leven, dan met het plakken van post-it’s en tekenen van pictogrammen. We kunnen het zout niet terughalen uit de soep. We kunnen niet onweten wat we inmiddels glashelder zien. Het vinden van een nieuwe samen-leving begint bij het benoemen van de werkelijkheid. Zonder omwegen en verhullingen.
Maar als we organisatorische vraagstukken willen aanvliegen die ons hierin ondersteunen, hoe kunnen we dan ooit werkende antwoorden verwachten als we het ‘complex’ blijven noemen? Dat gaat niet. We moeten ze benoemen zoals ze zijn, zonder aannames of connotaties: Veelomvattend en richtingloos. Zodat alle antwoorden het juiste zijn. Zodat we ze kunnen ontwarren. En een stukje van de juiste puzzel oplossen.
.
.
