Ik groeide op aan het IJsselmeer, waar mijn zomers gevuld waren met terras lopen, strand hangen en disco dansen. Het voordeel van opgroeien in een toeristisch dorp is dat je elke avond tussen nieuwe mensen staat. Voor nieuwsgierig aangelegde types zoals ik, een feest! Elke dag weer feest met nieuwe gezichten, om bij de bekende thuis te komen. Ik kon me geen betere tienertijd wensen dan dat.
Tussen het trio terras, strand en disco lag een verbintenis die ieder van ons op zijn eigen manier vulde. Daar hoefde je het niet over te hebben. Nu staan Friezen ook niet bepaald bekend als een volk dat zielenroerselen in drie boekdelen uitwisselt, maar voelen doen ze des te meer. Dat merkt alleen niemand die er buiten staat. En zeker toeristen niet. Dus kortom, beweeg je zoals je wilt. En laat het water zo diep en ondiep als wenselijk zijn…
In ondiep water
Bovenstaande gedachten gingen door mijn hoofd toen ik nadacht over een aantal gedragingen die ik de laatste maanden steeds vaker in teams en op afdelingen tegenkom. Het schommelt alle kanten op. Waar de ene medewerker gewoon ‘lekker werken’ wil, wil de ander gevoelens delen en een derde vraagt om resultaatafspraken. Luisteren lijkt complexer dan ooit, terwijl iedereen er om schreeuwt.
Gedragingen als schijnbewegingen, waar ik tijdens mijn werk scherp en alert observeren moet om me de kern niet te laten ontglippen. Schijnbewegingen, die vooral een liefdevol verbinden wensen. Maar tegelijk zo glibberig zijn dat het om meer duidelijkheid en kadrering vraagt dan ooit te voren. En juist die kadrering veroorzaakt soms spanning – want liefde en grenzen zijn niet overal even gehecht geraakt in de eerste levensfase (deze fasering loopt tot ongeveer zeven jaar oud). Bij een onveilige gehechtheid kun je liefde geven zoveel je wilt, maar is autonomie toch echt een betere heelmeester.
Sommige mensen komen hierbij direct uit bij de ‘onderstroom’. Zelf kijk ik daar – met mijn strand hangen – net iets genuanceerder naar. Niet alles is te wijden aan een beweging die we niet zien. Want dat is feitelijk wat de onderstroom in een paar woorden behelst: Bewegingen die we niet zien.
Water is soms ondiep. Of veel dieper dan je je voorstellen kunt. De Stille Oceaan kent een diepte van wel tien kilometer. Op het strand in ons dorp zakte je soms weg in drekkerig slib onder je voeten, of voelde je het zeewier tussen je tenen. Sommig water is licht, ander water weer donker – wat meestal aan planten of algen ligt. Water is soms (vies) groen of azurblauw – wat altijd aan de zon ligt.
Zoals mensen verschillende gronden kunnen hebben, zo hebben teams, afdelingen of organisaties dat ook. Binnen het veiligheidsdomein neem ik hele andere stromen waar dan in het onderwijsveld of het ziekenhuis. Een bekende quote is dat ‘iemand je alleen kan ontmoeten in de diepte waarin hij zichzelf ontmoet‘. En dan zijn we er nog niet, want als we aan de oppervlakte komen is daar onvermijdelijk de golfslag…
.
.
De wens om het water te begrijpen
Het IJsselmeer kent een andere golfslag dan de zoetwatermeren. Hier heb je alleen iets aan als je zeilt, wat moet je anders met deze kennis. Dus zolang je niks te zeilen hebt, wat zou je je dan druk maken? Bij mensen waar alles goed gaat is de wens om elke druppel van het water te begrijpen daarom ook veel kleiner dan bij mensen die de koers kwijt zijn. De belangen zijn nou eenmaal verschillend.
Maar helaas lijken er ondertussen steeds meer mensen, teams en organisaties te verzuipen. Sanne Witkamp (corporate antropoloog en wijs mens) beschreef dit een aantal weken glashelder toen ze een observatie uit haar werk deelde. “Volgens het laatste onderzoek naar werkstress door TNO, heeft in 2022 nagenoeg 22% van de beroepsbevolking in Nederland last van burn-out gerelateerde klachten of psychisch leed. In 2021 was dat nog 17%. We bevinden ons in een neerwaartse spiraal als het gaat om de sociale veiligheid en het welzijn van medewerkers.” voegde ze daar aantoe.
Net als Sanne kom ik dit ook steeds meer tegen, en vraagt elke situatie om een ander antwoord. Wellicht maakt dit het voor mensen ook zo ingewikkeld: Het collectieve water leren begrijpen is voor mensen die onder druk staan vaak de snelst gekozen strategie, waar ik liever aanbeveel om ruimte te nemen en eerst je eigen water-wensen te ontdekken.
Met name de omstandersgroep binnen deze dynamiek kan wel wat training gebruiken. Als niemand meer wegkeek was alles zoveel makkelijker. Voor ons allen. Niet op de korte termijn, want daar zit de pijn. Maar ik durf te stellen dat we met zekerheid op de lange termijn gelukkiger en stabieler zouden zijn. Ik ben erg dankbaar dat mensen als Rinke Verkerk hier licht opzetten, want de omstanders zijn met zoveel meer dan we op dit moment gebruiken kunnen (ze schreef er een steengoed boek over). Het ingewikkelde bij deze groep is dat ook omstanders uit twee ’types’ bestaat: de goeien en de slechten. Maar daarover in een ander blog meer.
Op de bodem van de zee leven ook de mooiste vissen
De gedachte die begon bij de trilogie van mijn tienerzomers (terras lopen, strand hangen en disco dansen), waar we zelf de diepte van het IJsselmeer kozen is soms verleidelijk om naar terug te gaan. De relatieve zorgeloosheid (want natuurlijk was er van álles aan de hand tijdens die zomers) maakt me bewust van de tijdelijkheid der dingen. En onze persoonlijke macht om situaties te veranderen.
‘Als we het niet gezien hebben, is het dan wel waar?‘ schreef ik in mijn eerste blog over een nieuwe kijk op de onderstroom. Het was de filosoof Berkeley die deze vraag hardop stelde. ‘Het is begrijpelijk dat we eerder het negatieve vrezen, dan te jubelen over het onzichtbare positieve – Onze hele hersenpan is er biologisch op ingericht bedacht te zijn op eventueel gevaar. Maar laten we wel wezen, als er íets maakbaar is, dan is het je denken.’ vervolgde ik. Filosofie kenmerkt zich door altijd in relatie te staan met het tijdsbeeld van leven. Wat zegt onze tijd ons dan? Mijn jeugd begin jaren negentig versus mijn volwassenheid in de 21ste eeuw.
Ik geloof nog steeds dat er op de bodem van elk IJsselmeer de mooiste vissen leven, de kleurrijkste bloemen bloeien en de helderste kristallen te vinden zijn. Noem me pathetisch, maar het helpt. Optimisme kun je trainen. ;)
.
