20 jaar geleden gebruikte ik het als leraar.
18 jaar geleden zei ik het tegen ex-gedetineerde cliënten.
12 jaar geleden toen we het land opruimden.
11 jaar geleden schreef ik het op een bladzijde in het boek ‘Zelfsturing’.
8 jaar geleden gebruikte ik het voor een ander boek.
5 jaar geleden voor mezelf.
En tegenwoordig op elk podium.
Een mantra dat mijn hele leven al met me meereist.
‘Dans met de regels’.
Elke regel is ooit een keuzemoment van iemand geweest
Elke regel – waar dan ook – is ooit bedacht omdat iemand het een goed idee vond. Soms vanuit een overtuiging, vanuit eigenbelang, overleving, vanuit levensbeschouwing of religie, of omdat het ‘fijn’ aansluit bij de persoonlijkheidsstructuur van de toenmalige machthebber. Er is geen regel op aarde waar geen gedachte achter zit.
Dat betekent natuurlijk niet dat alle regels een goed idee zijn. Maar het helpt je wel om er milder naar te kijken: Ooit leek het iemand een goed idee. Los van de intentie.
Neem het stoplicht. Wie ooit in Kathmandu op een kruising heeft gestaan, weet dat het stoplicht een heel bewuste keuze is. Daar kom je achter als het ontbreekt, en je je moet overgeven aan een kakofonie van toeters en ‘honken’..
Of het belastingstelsel. Twee jaar wonend in de Verenigde Staten en je kijkt heel anders naar keuzes in ons land. Een vriend van me woont al jaren in Colombia en tijdens onze gesprekken word ik vaak herinnerd aan bestuurlijke- , politieke- , en sociaal culturele regels die we in Nederland hebben gemaakt. Regels die állemaal keuzes zijn.
Zodra je zo naar een samenleving kijkt ontstaat er een nieuw perspectief dat ruimte kan scheppen om je anders te verhouden tot de hele wereld om je heen. Dan maakt het niet eens zoveel uit of je in Colombia woont, of in Nederland verschillende velden en subculturen leert kennen. Diversiteit is letterlijk overal.
Er mag veel meer dan we denken
Het obstakel bij regels is dat ze een verschillende uitwerking op ons hebben. Als regels ‘voor’ je werken, zal iedereen staan te juichen. Maar zodra het tegenwerkt, ontstaan de klachten. Hoe groter de groep die tegen een regel is, des te duidelijker het wordt dat de regel haar dienst verloren heeft. En we op zoek moeten naar een nieuwe vorm. Dit proces zien we de laatste tien jaar de pan uitrijzen. En sinds de pandemie valt het iedereen op. Regel-geving die moreel en ethisch tegenstaat, of regel-ementen waar de een beter van wordt, maar een grote groep slechter. Dan wordt het tricky en complex. En ontstaat er polarisatie als we niet oppassen.
Het helpt dan uitermate goed om de ‘ruimte in regels’ te vinden: dansend met de regels. In plaats van te denken wat niet mag, kun je beter kijken naar wat wel mag. Dat is je vertrekpunt. En vaak kan er meer dan we ondertussen zijn gaan geloven.
Dat de overheid hier ook in ontwikkelt laat een mooi voorbeeld van het ministerie van OCW zien in hun brochure ‘Ruimte in Regels’. In 2017 waren zij (of iemand op het ministerie) het geklaag uit het onderwijsveld helemaal zat. Iemand zal geopperd hebben dat het noodzakelijk was om duidelijk te maken wat er wèl mocht. Dat mondde uit in een fluoriserend roze kaft met alle informatie waar scholen zelf over gingen.
Wees aardig voor regels, dan zijn ze dat voor jou
Regels lijken op mensen: Als je ze erkenning geeft en ze zich gezien voelen, dan zullen ze ook meer voor jou doen. Vooral op plekken waar mensen zich sociaal-cultureel verbonden hebben aan ‘gedragsregels’ werkt dit nóg sterker.
Voor KeepitCleanDay (een burgerinitiatief dat ik initieerde) wilde ik in mei 2012 graag een persconferentie in het EYE museum in Amsterdam. Het was net open, waardoor er nog geen stevige organisatiecultuur lag. Dit gaf me ruimte om medewerkers individueel te benaderen. Ik schreef drie verschillende afdelingen dezelfde mail met de uitleg dat we een project waren dat zonder geld werkte, en graag onze persconferentie in het EYE wilden. Twee medewerkers schreven me een afwijzing, maar één iemand zei ‘Oké’. Nog geen maand later stonden we in een prachtig zaaltje.
Ditzelfde kun je ook proberen bij een organisatie die al decennia bestaat, alleen maak je het dan wel zwaar voor onderlinge collegialiteit van medewerkers en voor jezelf. Op korte termijn werkt zoiets – want medewerkers communiceren heus niet direct met elkaar – maar op lange termijn verliest íedereen. Da’s absoluut niet de bedoeling. Het idee is een win-win-win te creëren: Waar persoonlijke groei is, teamontwikkeling en maatschappelijk belang.
De Illusie dat hetzelfde doel ook dezelfde route betekent
Dansend met regels en wegblijvend van de gevechten betekent ook dat je inziet dat verschillende routes kunnen bijdragen aan hetzelfde doel. We hoeven niet allemaal uniform over dezelfde wegen te lopen om te arriveren op dezelfde plek. In 2012 leerde ik het woord ‘rampant‘ kennen. Het zei me niks, maar het betekent zo veel als ongebreideld en woekerend. Het wordt vooral gebruikt in de combinatie met onkruid en klinkt veel negatiever dan het is.
Mensen kunnen soms tijdelijk op heel verschillende paden lopen, terwijl ze nog steeds hetzelfde doel nastreven. Dit kan super oncomfortabel voelen, maar het helpt alle betrokkenen om de autonomie te waarderen.
Als je dit ‘woekerende vrijheidsproces’ verbindt aan collectieve intelligentie en de kracht van zwermen, dan zie je dus dat de natuur hetzelfde doet. En dat het vanzelf goedkomt. Vaak laten wij ons als mens afleiden door mentale zaken en regels om het hart heen. We vragen ons af wat de juiste weg is: We praten. We zwijgen. We wachten. We oordelen. Maar we vergeten waar het om ging: Dat onze unieke weg het doel is. Omdat we in de illusie leven dat een gezamenlijk doel hetzelfde is als een gezamenlijke route.
Ik arriveerde inmiddels 4x lopend in Santiago de Compostela (2008, 2015, 2017 en 2023). Vier keer vanuit een andere route. Met elke keer dezelfde eindplek: De kathedraal op het plein in de stad. Maar persoonlijk was dat nooít mijn doel, omdat de weg zelf dat was: De ervaring van mijn voeten die me ‘paso por paso’ herinneren aan hoe ik leven wil. Dansend en in verbinding met de omgeving.
Altijd vanuit de Uitnodiging
Bij De Bosconferentie (een ConFest voor het veiligheidsdomein) gebruik ik mijn dansende mantra continu. De Bosconferentie is een project voor het veiligheidsdomein, waar overheidsorganisaties opgebouwd zijn vanuit regels. De ene regel struikelt over de volgende. Heel begrijpelijk overigens, want als we weer even kijken naar de argumentatie en goede bedoelingen áchter al die regels, dan heet dat hier: Veiligheid voor elke burger! Daar kan ik ze enkel dankbaar voor zijn. Dit gaat langzaam over in bureaucratische processen.
Dat die regelgeving dus op sommige momenten ook onnodig is, is een leer- en ontwikkelproces. De enige mensen die over de timing gaan zijn de organisaties zelf. Bij de Bosconferentie nodigen we uit om niet alleen naar nieuwe perspectieven te kijken of ze te bespreken, maar ook om ze direct in de praktijk te experimenteren en ervaren. Zodat iedereen meteen kan ontdekken wat zo’n ‘leeg veld’ met je kwaliteit en ontwikkeling doet.
De Kunst is om ook hier mee te bewegen. Zo wilde ik graag dat elke deelnemer een eigen kaartje aanschaft, maar niet iedereen kan bij dergelijke budgetten. Dus bedacht ik ‘Pay It Forward’ kaartjes, waarbij leidinggevenden van willekeurige afdelingen meerdere kaartjes kopen en we die delen met medewerkers van dezelfde organisatie op een andere plek die – door wat voor reden dan ook – geen kaartje konden kopen. Opgelost! Regels gerespecteerd, dansend naar een antwoord!
